Reklamı Geç
Advert

ANAYASA’NIN İLK 4 MADDESİ

Prof. Dr. Hikmet Sami TÜRK İster yeni Anayasa, ister Anayasa değişikliği yapılsın; yürürlükteki Anayasa’nın 4. maddesinde belirtilen ilk 3 maddesinde yazılı Cumhuriyetin nitelikleri ve Devletin özellikleri değiştirilemez. Hiç kimse böyle bir hayale kapılmamalıdır. Çünkü bu nitelik ve özellikler, Devletin ve halk yönetimi Cumhuriyetin dayandığı hukukî temellerdir. Onların değiştirilmesi veya kaldırılması söz konusu olamaz

ANAYASA’NIN İLK 4 MADDESİ
ANAYASA’NIN İLK 4 MADDESİ Admin
  1. Giriş

Anayasalar, genellikle  devlet yönetimi hakkında toplumsal sözleşmeler olarak tanımlanır. O nedenle yapılmaları, değiştirilmeleri için geniş bir toplumsal mutabakat aranır. Devlet, ülke veya siyasî rejim bakımından büyük önem taşıyan temel hükümlerinin değiştirilmesini zorlaştırıcı koşullar konur veya bu tür hükümlerin değiştirilmesi yasaklanır. Birçok devletin anayasasında bu tür hükümler vardır.

Bizde de Cumhuriyetin ilânından sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce 20.4.1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanunu olarak kabul edilen, 10.1.1945 tarih ve 4695 sayılı Kanun’la Türkçeleştirilen Anayasa uyarınca “Bu Kanunun, Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki birinci maddesinde değişiklik ve başkalama yapılması hiçbir türlü teklif dahi edilemez.” (m. 102/IV). 

Bu hüküm, 27 Mayıs 1960 askerî darbesinden sonra 27.5.1961 tarihinde Temsilciler Meclisi ve Millî Birlik Komitesi’nden oluşan  Kurucu Meclis tarafından, 9.7.1961 tarihinde halkoylamasıyla kabul edilen 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’na madde numarası belirtmeksizin “Devlet şeklinin değişmezliği” kenar başlıklı 9. maddesine “Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki Anayasa hükmü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.” cümlesiyle alınmıştır. Fakat Anayasa Mahkemesi, o dönemde yapılan Anayasa değişiklikleri ile ilgili çeşitli kararlarında  9. maddede sözü edilen Cumhuriyetin herhangi bir cumhuriyet olmadığı, 2. maddede yazılı nitelikleri taşıyan Cumhuriyet olduğu gerekçesiyle söz konusu niteliklere aykırı Anayasa değişikliklerini iptal etmiştir. Bu tür kararlarda özellikle “insan hakları”, “hukuk devleti” veya “demokratik hukuk devleti” ilkeleri vurgulanmış; böylece Cumhuriyetin niteliklerini belirten 2. madde hükümleri de, “değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez” kabul edilmiştir(1).

Anayasa Mahkemesi’nin 1961 Anayasası döneminde verdiği bu kararlar, 12 Eylül 1980 askerî darbesinden sonra 18.10.1982 tarihinde Danışma Meclisi ve Millî Güvenlik Konseyi’nden oluşan Kurucu Meclis tarafından, 7.11.1982 tarihinde halkoylamasıyla kabul edilen 2709 sayılı  Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda bu tür hükümler kapsamının genişletilmesine giden sürecin temelindeki hukukî birikim oldu. Yürürlükteki  Anayasa’da “Değiştirilemeyecek hükümler” kenar başlığıyla yer alan 4. madde şöyledir: 

“Anayasanın 1 inci maddesindeki Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.”

  1. Tartışma Nasıl Başladı?

Bu konudaki tartışma, eski TBMM Başkanı ve Cumhurbaşkanlığı Yüksek İstişare Kurulu Başkanı İsmail Kahraman’ın Anayasa’ya değişmez maddeler konmaması, Milletin isteği hâlinde değiştirilebilmesi gerektiğini, lâikliğin ilke olarak dünyadaki 195 ülkeden sadece 5’inin anayasasında bulunduğunu söylemesiyle başlamış(2);  kamuoyundaki tepkiler üzerine, Cumhurbaşkanı ve AKP Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Partisinin TBMM Grup toplantısında yaptığı konuşmada, CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun 2015 yılında bir TV programında sorulan bir soru üzerine yapacakları Anayasa değişikliğinin 2 ve 3. maddeleri de kapsayacağını söylediği(3) iddiasına dayanarak, “Anayasanın ilk 4 maddesini değiştirme fikri, CHP’nin iradesi mi, Kılıçdaroğlu’nun kişisel fikri mi? Eğer CHP’nin kurumsal iradesi ise CHP, Anayasa gibi bir temel konuda HDP’nin vesayetine girmiş demektir.” diyerek(4) tepkilerin yönünü değiştirmek istemesiyle tartışma yeni yeni bir boyut kazandı.

CHP Genel Başkanı Kılıçdaroğlu da, Partisinin TBMM Grup toplantısında yaptığı konuşmada Erdoğan’a “AK Parti’nin ileri gelenleri, Anayasa’nın ilk dört maddesinin değiştirilmesini talep ediyor; Erdoğan benim söylediğimi zannediyor. Artık bir sağlık raporu istemek, bir devlet güvenliği meselesi hâline geldi.” diyerek yanıt verdi(5). Bu açıklamadan da anlaşılacağı üzere; şimdiye değin ne kurumsal olarak CHP, ne kişisel olarak Kılıçdaroğlu, Anayasa’da böyle bir değişiklik yapılmasını önermiş değildir(6). Son olarak Kılıçdaroğlu’nun  Ankara Muhtarlar ve Kanaat Önderleri Buluşması’nda yaptığı konuşmada söylediği “Hiç kimse ilk 4 maddeye dokunamaz. İlk 4 maddenin teminatı Türkiye Cumhuriyeti’nin şerefli vatandaşlarıdır.” sözleri, bu konuda yapılmış en net açıklamadır(7).

  1.  İlk 4 Madde Değiştirilebilir veya Kaldırılabilir mi?

Anayasa’nın ilk 3 maddesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin hukukî temelleri niteliğinde hükümler içerdiği için bunları 4. maddedeki değiştirilemezlik kriterleri açısından incelemek gerekir. Bu maddede sıralanan “Değiştirilemeyecek hükümler”, madde numaralarıyla gösterildiği için aynı sıranın yapılacak yeni Anayasa veya Anayasa değişikliğinde de korunması zorunludur.

“Devletin şekli” kenar başlıklı 1. madde, Cumhuriyetin ilânından sonra yapılan üç anayasada da yer alan aynı cümledir: “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.”  Bu cümle, gerek Türkçe olarak, gerek 4. maddenin açık hükmü karşısında hiçbir biçimde değiştirilemez.

1961 Anayasası’nda olduğu gibi “Cumhuriyetin nitelikleri” kenar başlığını taşıyan ve “Türkiye Cumhuriyeti” ibaresiyle başlayan yürürlükteki 2. madde, “toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde” ibaresiyle devam etmektedir. Bu ibare,  herhangi bir nitelik belirtmediği, sadece 2. maddedeki ilkelerin uygulanacağı toplumsal ortamı gösterdiği için değiştirilemezlik kapsamı içinde değildir. Bu ibare, 1961 Anayasası’nda da yoktu. 1982 Anayasası’nın 176. maddesindeki ifade ile “Anayasanın dayandığı temel görüş ve ilkeleri belirten başlangıç kısmı”, bu ibare için daha uygun bir yer olabilir. Yine aynı maddede geçen “başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan” ibaresi ise, 1961 Anayasası’nın 2. maddesinden gereksiz yere alınmıştır. O maddede Cumhuriyetin nitelikleri arasında belirtilmesinin “yanlış” ve “şoven” yorumlara yol açabileceği düşüncesiyle “Türk milliyetçiliği” ibaresi Başlangıç bölümüne alınarak yerine “millî” sözcüğü konmuş ve bu bölüme yollama yapılmıştı. 1982 Anayasası’nda ise Başlangıç bölümünün yürürlükteki I. fıkrasındaki tanımla “Atatürk’ün belirlediği milliyetçilik anlayışı” anlamında “Atatürk milliyetçiliğine bağlı” ibaresine yer verilmiştir. Bu ibare yeterlidir; “başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan” ibaresi nedeniyle uzun bir liste oluşturabilecek ilkelere “Cumhuriyetin nitelikleri” arasında değiştirilemezlik kazandır-maya gerek yoktur. O nedenle bu ibare tümüyle  çıkarıldıktan sonra  2. madde şöyle olabilir:

“Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir.”

“Devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı, millî marşı ve başkenti”  kenar başlıklı 3. madde, Türkiye Devletinin kimi çevrelerin istediği özerk bölgelere, eyaletlere  ayrılmasına, giderek bölünmesine  olanak tanımayan birlikçi (üniter) yapısı ve bunun sonucu olan dil birliği, tek bayrak, tek millî marş ve tek başkentle ilgili hükümlere yer vermektedir. Bu maddenin değişmezliği, kenar başlığı ile metni arasında terim birliğini sağlayacak  özlü bir ifade ile sürdürülmelidir:

“Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Resmî dili Türkçedir.

Bayrağı, beyaz ay yıldızlı  al bayraktır.

Millî marşı İstiklâl Marşı’dır.

Başkenti Ankara’dır.”

İlk üç maddenin sigortası niteliğindeki 4. maddede değişmezlik kazandırılan Cumhuriyeti, onun niteliklerini ve Devletin özelliklerini koruyan anayasal çerçeve ile ilgili hükümler bunlardır(8). Bu maddelerde değişiklik yapmak için 4. maddenin kaldırılması da söz konusu olamaz. Değiştirilemez nitelikteki ilk üç maddenin korunması, 4 maddeye de aynı niteliği kazandırmaktadır.   

 Yukarıda yeni bir Anayasa veya Anayasa değişikliğinde özlü bir ifade için 2 ve 3. maddelerden çıkarılması önerilen ibareler, esasa ilişkin değildir; başka bir deyişle, değiştirilemezlik kapsamı içinde değildir; 3. maddede eklenmesi önerilen sözcük ise, kenar başlığı ve metin arasında terim birliği ve anlam bütünlüğü bakımından gereklidir.

  1. Sonuç

Türkiye Devletinin Cumhuriyet rejimi içinde anayasal temellerini oluşturan  nitelik  ve özelliklerin her durumda bu  çerçeve içinde korunması gerekir. İster yeni Anayasa, ister Anayasa değişikliği yapılsın; yürürlükteki Anayasa’nın 4. maddesinde belirtilen ilk 3 maddesinde yazılı Cumhuriyetin  nitelikleri ve Devletin  özellikleri değiştirilemez. Hiç kimse böyle bir hayale kapılmamalıdır. Çünkü bu nitelik ve özellikler,  Devletin  ve halk yönetimi Cumhuriyetin dayandığı hukukî temellerdir. Onların değiştirilmesi veya kaldırılması söz konusu olamaz.

(20.10.2021) 

___________________________

(1) Bu konuda daha geniş açıklama ve örnekler için bk. Hikmet Sami Türk, Nasıl Bir Anayasa Değişikliği?, Ankara 2014 (Yetkin Yayınları), s. 604-607 + dn. 35,37-39.

(2) İsmail Kahraman’ın konuşması için bk. Sözcü, 4.10.2021,  s. 1, 5 “Eski TBMM Başkanı Kahraman’dan tartışılacak sözler … Dindar anayasa yapalım, ilk 4 madde değişebilir”  – Veli Toprak.

(3) CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun bir TV programında söylediği iddia edilen söz için bk. Abdulkadir Selvi, “Erdoğan ve Kılıçdaroğlu arasında taktik savaşı”, Hürriyet, 8.10.2021, s. 11.

(4) Cumhurbaşkanı ve AKP Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın konuşması için bk. Cumhuriyet, 7.10.2021, s. 1, 4 “ ‘Cumhur’ eriyor, Erdoğan geriyor. AKP’liler söyledi, CHP’ye attı”– Selda Güneysu.

(5) CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun konuşması için bk.  “Kılıçdaroğlu’ndan Erdoğan’a” (https://24.com.tr/haber/kilicdaroglu-ndan-erdogan-a-ak-partinin-ileri-gelenleri-anayasanın -ilk-dort-maddesinin-degistirilmesini-talep-ediyor...).

(6) Aynı yönde bk. Sevilay Yılman, “ ‘İlk dört madde değiştirilebilir’ gibi bir cümlesi yok Kılıçdaroğlu’nun” (https://24.com.tr/haber/haber-turk-yazari-yilman-ilk-dort-madde-degistirilebilir-gibi-bir-cumlesi-yok-kilicdaroglu-nun ...).

(7) CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun bu açıklaması için bk. Milliyet, 14.10.2021, s. 1, 15 “İlk 4 maddeye kimse dokunamaz.”;  Cumhuriyet, 14.10.2021, s. 4 “İlk 4 maddeye hiç kimse dokunamaz.”; Sözcü, s. 1, 11 “Anayasanın ilk dört maddesi değişmez” – Başak Kaya.

(8) Anayasa’nın ilk 4 maddesi ile ilgili daha geniş açıklamalar için bk. Hikmet Sami Türk, Temel Yasa Anayasa, Ankara 2019 (Yetkin Yayınları), s. 6-8, 27-32.

Sende Yorumla...
Kalan karakter sayısı : 500